მაშინ, როცა სამთო კომპანიები ზამბიის სპილენძის სარტყელს მდგრადი ენერგიისთვის საჭირო ლითონების მოსაძებნად ათვალიერებენ, ადგილობრივები უკონტროლო დაბინძურებასა და კონტამინაციას უმკლავდებიან. ზამბიის სპილენძის სარტყელში, მდინარეებისა და სასოფლო-სამეურნეო მიწების გასწვრივ, თემები სამთო მოპოვების განახლებული საქმიანობის გარემოსდაცვით და სოციალურ შედეგებთან ერთად ცხოვრობენ. ელექტრომობილებსა და განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიებში გამოყენებული სპილენძზე გლობალურმა მოთხოვნამ განაპირობა ბიზნესის აღორძინება ზამბიის სამთო ქალაქებში, როგორიცაა კიტვე, ლუანშია, მუფულირა და ჩინგოლა. დაბინძურებასა და გარემოსდაცვით ზედამხედველობასთან დაკავშირებული შეშფოთება გამწვავდა 2025 წლის თებერვალში, როდესაც ჩინური კომპანია Sino-Metals Leach Zambia-ის ოპერაციებიდან მჟავის დაღვრამ დააბინძურა ახლომდებარე მდინარე, რომელიც მდინარე კაფუეს აუზის ნაწილია. მდინარე კაფუე სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია წყლის მიწოდებისთვის ზამბიელებისთვის ქვეყნის 10 პროვინციიდან ოთხში. მოსავლის განადგურებისა და თევზის განადგურების გარდა, ამ ინციდენტმა კვლავ გააჩინა შიშები წყლის უსაფრთხოების, ჯანმრთელობის რისკებისა და გრძელვადიანი ეკოლოგიური ზიანის შესახებ, რაც სამთო მრეწველობას მოაქვს. „მჟავის იმ მასშტაბური დაღვრის შემდეგ, ტოქსინები მდინარეში მოხვდა,“ – უყვება DW-ს ადგილობრივი მცხოვრები ლოიდ მვაკვა. „ეს სერიოზული ტოქსინებია და გრძელვადიან პერსპექტივაში გავლენას მოახდენს ჩვენზე,“ – დასძენს ის. მრავალი მაცხოვრებლისთვის ინციდენტმა გაამძაფრა დიდი ხნის შფოთვა იმის შესახებ, შეუძლია თუ არა სამთო მოპოვების გაფართოებას საზოგადოების კეთილდღეობასთან თანაარსებობა. გარემოსდამცველები აცხადებენ, რომ დაბინძურება, მძიმე მეტალების ზემოქმედება და მიწის გადაადგილება კვლავ აზიანებს სამთო ზონებს, რომლებიც ესაზღვრება სასოფლო-სამეურნეო მიწებს ან სოფლებს. „დაბინძურებასთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის პრობლემების ზრდა საფრთხეს უქმნის საზოგადოებრივ ჯანმრთელობას,“ – ამბობს ენდრიუ ჩანდა ჩიმფვემბე, ნდოლას კათოლიკური არქიეპარქიის საზოგადოებრივი პროექტების ოფიცერი, რომელიც ადგილობრივ თემებთან მუშაობს. „სამთო მოპოვების გაფართოებასთან ერთად, თემები კარგავენ მიწას და სუსტდება სოციალური ერთიანობა, ხოლო უთანასწორობა ღრმავდება, როდესაც ადგილობრივი მოსახლეობა სარგებელს ვერ იღებს,“ – განუცხადა ჩიმფვემბემ DW-ს. სოფლის მეურნეობაზე მოქმედი გარემოს დეგრადაცია განსაკუთრებით აზიანებს სოფლად მცხოვრები ქალების საარსებო წყაროებს. აგნეს ტემბო, ქალთა უფლებების დამცველი, განმარტავს, რომ მიწის დაკარგვამ შეაფერხა მეურნეობა, რაც მრავალი ოჯახისთვის საკვებისა და შემოსავლის ძირითადი წყაროა. „ბევრი გოგონა და ქალი მეურნეობაზეა დამოკიდებული ყოველდღიური საარსებო მინიმუმისთვის,“ – უყვება ის DW-ს. „როდესაც მიწას სამთო მოპოვებისთვის იღებენ, მათი საარსებო წყაროს შესაძლებლობები მცირდება.“ თუმცა, სხვებისთვის სამთო მოპოვება კვლავაც შესაძლებლობების გადამწყვეტ წყაროდ რჩება რეგიონში, სადაც დასაქმების ალტერნატივები შეზღუდულია. „სამთო ინვესტიციები მნიშვნელოვანია, რადგან ის ქმნის სამუშაო ადგილებს და ბიზნეს შესაძლებლობებს,“ – განუცხადა DW-ს სპილენძის სარტყელის მაცხოვრებელმა ლანდა მულიმამ. „თუ ის კარგად იმართება და სათანადოდ რეგულირდება, თემებს შეუძლიათ ისარგებლონ დასაქმებითა და გაუმჯობესებული ინფრასტრუქტურით.“ მაშინ, როცა მსოფლიო ინდუსტრიები უფრო სუფთა ენერგიაზე გადადიან, ზამბიის დიდი ხნის სპილენძის მრეწველობა გლობალური ენერგეტიკული ტრანზიციის სტრატეგიულ რესურსად იქცა. ეს მეტალი აუცილებელია ბატარეებისთვის, ელექტრო ქსელებისთვის და განახლებადი ენერგიის სისტემებისთვის, რაც სამხრეთ აფრიკის ქვეყანას მთავარ ბუნებრივი რესურსების ცენტრად აქცევს მოთხოვნის ზრდასთან ერთად. „ზამბია აფრიკის სიდიდით მეორე სპილენძის მწარმოებელია, რომელიც 2026 წელს 1 მილიონი ტონა სპილენძის წარმოებას გეგმავს, ხოლო 2031 წლისთვის 3 მილიონი ტონას,“ – განაცხადა სამთო მოპოვებისა და მინერალების განვითარების მინისტრმა პოლ კაბუსვემ ბოლოდროინდელ მედია ბრიფინგზე. ზამბიის მთავრობა აცხადებს, რომ ის ცდილობს ეკონომიკური ზრდის დაბალანსებას გარემოს დაცვასთან. 2026 წლის იანვარში პრეზიდენტმა ჰაკაინდე ჰიჩილემამ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ სამთო ინვესტიციებმა ხელი უნდა შეუწყოს ადგილობრივ განვითარებასა და საშინაო ბიზნესს. „ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ თუ ჩვენ ზრდის დღის წესრიგს ვახორციელებთ, ყურადღება მივაქციოთ საშინაო ბიზნესისთვის შესაძლებლობების შექმნას სამთო მრეწველობის მიერ მოწოდებულ ეკოსისტემაში,“ – განაცხადა ჰიჩილემამ. ოფიციალური პირები აცხადებენ, რომ სამთო თემების დასაცავად არსებობს პოლიტიკა, მათ შორის უფრო მკაცრი გარემოზე ზემოქმედების შეფასებები, ზამბიის გარემოს მართვის სააგენტოს მიერ გაძლიერებული მონიტორინგი, მიწის რეაბილიტაციის მოთხოვნები და წყლის წყაროების დასაცავად ზომები. ხელისუფლება ამტკიცებს, რომ პასუხისმგებლობით მოპოვება აუცილებელია, თუ სპილენძმა სამართლიანი ენერგეტიკული ტრანზიცია უნდა უზრუნველყოს. თუმცა, პროფკავშირები აფრთხილებენ, რომ ეკონომიკური სარგებელი არათანაბრად ნაწილდება. სამთო კომპანიები სულ უფრო მეტად ეყრდნობიან აუთსორსინგულ შრომას, რაც პროფკავშირების თქმით, ასუსტებს სამუშაო ადგილების უსაფრთხოებასა და ხელფასებს. „მუშები დასაქმებულნი არიან მოკლევადიანი კონტრაქტებით, ზოგჯერ ექვს თვემდე ვადით,“ – ამბობს ჯოზეფ ჩევე, სამთო მუშაკთა გაერთიანების პრეზიდენტი, რომელიც კიტვეშია დაფუძნებული. „პირობები არ არის იგივე, რაც მუდმივი თანამშრომლებისთვისაა.“ გამონაკლისი შემთხვევების გარდა, ზამბიელ სამთო მუშაკებს მაღალ ხელფასს არ უხდიან, რაც ზამბიელ პოლიტიკოსებს სულ უფრო მეტად აყენებს იმ არჩევანის წინაშე, შეადარონ შედარებით მოკლევადიანი ეკონომიკური სარგებელი სპილენძის მრეწველობის სულ უფრო მნიშვნელოვან, გრძელვადიან გარემოსდაცვით ზემოქმედებას.