პლასტმასის საფრთხე: როგორ გააორმაგებს პლასტმასი ზიანს ადამიანის ჯანმრთელობას მომდევნო ათწლეულებში

ახალი კვლევის თანახმად, თუ პლასტმასის წარმოების მიმდინარე ტენდენციები გაგრძელდება, მომდევნო ათწლეულებში პლასტმასის დაბინძურებამ შესაძლოა გააორმაგოს ზიანი ადამიანის ჯანმრთელობაზე. კვლევა რისკების ზრდას პირდაპირ ახალი პლასტმასის წარმოებას უკავშირებს. პლასტმასი ყველგანაა: ადამიანის ორგანიზმში, ოკეანის სიღრმეებსა და არქტიკის შორეულ კუთხეებში. ახლა ახალი კვლევა აფრთხილებს, რომ თუ მსოფლიო არ შეცვლის კურსს, მომდევნო ორი ათწლეულის განმავლობაში პლასტმასმა შესაძლოა ორჯერ მეტი ზიანი მიაყენოს ადამიანის ჯანმრთელობას. დამნაშავე არ არის გარემოში მიმოფანტული პლასტმასის ნარჩენები ან მიკროპლასტიკა, არამედ გამონაბოლქვი, რომელიც გამოიყოფა პლასტმასის მთელი სასიცოცხლო ციკლის განმავლობაში — წიაღისეული საწვავის მოპოვებიდან და წარმოებიდან ტრანსპორტირებამდე, გადამუშავებამდე და განადგურებამდე. პლასტმასი — რომლის 99% წიაღისეული საწვავისგან იწარმოება — თითქმის განუყოფელი გახდა ჩვენი ცხოვრებისგან. ეს მასალა გამოიყენება ყველაფერში, შეფუთვიდან, ავეჯიდან და ტანსაცმლიდან დაწყებული სამშენებლო მასალებით, სამედიცინო მოწყობილობებითა და საბურავებით დამთავრებული. საერთო ჯამში, ჟურნალ The Lancet Planetary Health-ში გამოქვეყნებული კვლევის შეფასებით, ასეთმა გამონაბოლქვმა შესაძლოა 83 მილიონი ჯანსაღი სიცოცხლის წელი წაართვას მოსახლეობას 2016-დან 2040 წლამდე პერიოდში. ახალი კვლევის ავტორები აცხადებენ, რომ ეს არის პირველი შემთხვევა, როდესაც შეფასებულია დაკარგული ჯანსაღი სიცოცხლის წლების რაოდენობა პლასტმასის სასიცოცხლო ციკლის გამო. ეს მოიცავს სათბურის გაზებს ნავთობისა და გაზის მოპოვებიდან, წვრილ ნაწილაკებს, რომლებიც გამოიყოფა წარმოებისა და ტრანსპორტირების დროს, და ტოქსიკურ ქიმიკატებს, რომლებიც გამოიყოფა წარმოების, გადამუშავების ან ნარჩენების განადგურებისას. ეს დამაბინძურებლები ზიანს აყენებენ ჯანმრთელობას პირდაპირ — მაგალითად, ხელს უწყობენ სასუნთქი და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს — და არაპირდაპირ, კლიმატის ცვლილებასა და მის ჯანმრთელობაზე ზემოქმედებაში წვლილის შეტანით. აშშ-ს ლუიზიანის შტატში, 200-ზე მეტი ნავთობქიმიური ქარხნის მონაკვეთს, რომლებიც პლასტმასის წარმოებაში არიან ჩართულნი, „კიბოს ხეივანი“ შეარქვეს. ბოლოდროინდელი კვლევები ვარაუდობენ, რომ ამ ტერიტორიაზე კიბოს რისკი მთავრობის შეფასებებზე 11-ჯერ მაღალია. მიუხედავად ამისა, წარმოება იქაც და სხვაგანაც იზრდება. OECD-ის პროგნოზების მიხედვით, გლობალური პლასტმასის მოხმარება შესაძლოა თითქმის გასამმაგდეს 2060 წლისთვის. წარმოების ზრდასთან ერთად იზრდება გამონაბოლქვიც — და შესაბამისად, ჯანმრთელობისთვის მიყენებული ზიანიც. იმის გასაგებად, თუ რას შეიძლება ნიშნავდეს ეს პრაქტიკაში, კვლევამ ექვსი მომავალი სცენარი მოახდინა სიმულაცია, რომელიც ასახავდა პლასტმასის მართვის სხვადასხვა გზას და იწინასწარმეტყველა ჯანმრთელობაზე ზემოქმედება 2040 წელს. ეფექტების გასაზომად, გუნდმა გამოიყენა „ინვალიდობით კორექტირებული სიცოცხლის წლები“ ან DALYs — საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სტანდარტული მეტრიკა. ერთი DALY წარმოადგენს ერთი წლის დაკარგულ ჯანსაღ სიცოცხლეს, ნაადრევი სიკვდილის ან ავადმყოფობის გამო ცხოვრების ხარისხის დაქვეითების გამო. პირველ რიგში, მკვლევრებმა შეაფასეს, თუ რამდენი პლასტმასი იარსებებდა გლობალურად თითოეული სცენარის მიხედვით. შემდეგ მათ გამოთვალეს, რამდენი ჯანსაღი სიცოცხლის წელი დაიკარგებოდა პლასტმასის ამ რაოდენობებთან დაკავშირებული გამონაბოლქვის გამო. მათი საბაზისო წელი იყო 2016. იმ დროისთვის გამოყენებული პლასტმასის რაოდენობის საფუძველზე, ისინი ვარაუდობენ, რომ იმ წელს გლობალურად დაიკარგა დაახლოებით 2.1 მილიონი ჯანსაღი სიცოცხლის წელი. „უცვლელი მდგომარეობის“ სცენარით — სადაც პლასტმასის წარმოება, გადამუშავების მაჩვენებლები და ნარჩენების გაჟონვა ძირითადად უცვლელი რჩება — ჯანმრთელობისთვის მიყენებული ზიანი მკვეთრად იზრდება. 2040 წელს, ყოველწლიური დანაკარგები 4.5 მილიონ ჯანსაღ სიცოცხლის წელს გადააჭარბებს, რაც 2016 წლის მაჩვენებელზე ორჯერ მეტია. ყველაზე ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაშიც კი, პლასტმასი კვლავ მნიშვნელოვან ზიანს მიაყენებს. პლასტმასის შემცირებული გამოყენების, გადამუშავების მაღალი მაჩვენებლებისა და ნარჩენების უკეთესი მართვის მიუხედავად, 2040 წელს დაახლოებით 2.6 მილიონი ჯანსაღი სიცოცხლის წელი კვლავ დაიკარგება — დაახლოებით ნახევარი მილიონით მეტი, ვიდრე 2016 წელს. „2040 წლისთვის პროგნოზირებული 4 მილიონზე მეტი დაკარგული ჯანსაღი სიცოცხლის წელი შეესაბამება დედამიწაზე ყოველი ადამიანისთვის დაკარგულ დაახლოებით ხუთ საათს სრულფასოვანი ჯანმრთელობისა“, — განაცხადა მდგრადობის მკვლევარმა ვალტერ ლეალმა გერმანიის ჰამბურგის გამოყენებით მეცნიერებათა უნივერსიტეტიდან, რომელიც კვლევაში არ მონაწილეობდა. მისი სასიცოცხლო ციკლის განმავლობაში, პლასტმასზე მოდის გლობალური ადამიანის მიერ გამოწვეული სათბურის გაზების გამონაბოლქვის დაახლოებით 4.5%, — დასძინა ლეალმა. ეს ნაკლებია ენერგიის წარმოებიდან ან სოფლის მეურნეობიდან გამოყოფილ გამონაბოლქვზე. ჯანმრთელობისთვის მიყენებული საერთო ზიანი ასევე ნაკლებია, ვიდრე ზოგადი ჰაერის დაბინძურებით გამოწვეული. „მაგრამ პლასტმასი კვლავ ჰაერის დამაბინძურებელი ნაწილაკების ძირითადი წყაროა“, — განაცხადა მან. „და პლასტმასის წარმოების სწრაფი ზრდის გათვალისწინებით, ეს არის პრობლემა, რომელიც გადაუდებელ პოლიტიკურ ზომებს მოითხოვს.“ კვლევა არ მოიცავს რამდენიმე პოტენციურად სერიოზულ ჯანმრთელობის რისკს, რადგან სანდო გლობალური მონაცემები კვლავ არ არის ხელმისაწვდომი. მკვლევრებმა არ გაითვალისწინეს, მაგალითად, მიკრო- და ნანოპლასტმასის შესაძლო გავლენა ჯანმრთელობაზე. არც ის ზიანი იქნა შეტანილი, რომელიც გამოწვეულია ტოქსიკური ქიმიკატებით, რომლებიც შესაძლოა პლასტმასის პროდუქტებიდან ყოველდღიური გამოყენებისას გამოიყოფა. ეს ნიშნავს, რომ პლასტმასის დაბინძურების რეალური ჯანმრთელობის ხარჯები თითქმის ნამდვილად უფრო მაღალია და მათი შეფასებები სავარაუდოდ „მხოლოდ აისბერგის წვერია“, — განუცხადა DW-ს კვლევის თანაავტორმა მეგან დინიმ. „არსებობს საკმარისი მტკიცებულებები, რომ ღრმად შეშფოთებულები ვიყოთ პლასტმასის სასიცოცხლო ციკლის განმავლობაში ადამიანის ჯანმრთელობისთვის მიყენებული გლობალური ზიანის გამო“, — განაცხადა დინიმ, ლონდონის ჰიგიენისა და ტროპიკული მედიცინის სკოლის მკვლევარმა. „ჩვენ გვაქვს საკმარისი მტკიცებულება...