ქვანახშირზე მომუშავე ელექტროსადგურები ადამიანებისა და გარემოს ვერცხლისწყლით დაბინძურების უმთავრესი წყაროა. გთავაზობთ ინფორმაციას, რაც უნდა იცოდეთ. ვერცხლისწყალი, ძლიერი ნეიროტოქსინი, რომელმაც შეიძლება ფილტვებს, ტვინს, კანს და სხვა ორგანოებს მთელი სიცოცხლის განმავლობაში შეუქცევადი ზიანი მიაყენოს, მსოფლიო მასშტაბით მკაცრად რეგულირდება. განსაკუთრებით ბავშვებს შეიძლება განვითარების სერიოზული შეფერხება დაემართოთ ვერცხლისწყალთან კონტაქტისას. ვერცხლისწყალი, მიკროელემენტი, რომელიც ბუნებრივად გვხვდება ისეთ ქანებში, როგორიცაა კირქვა, ასევე ქვანახშირსა და ნედლ ნავთობში, მილიონობით წლის განმავლობაში ჩაკეტილია მიწისქვეშ და ეკოლოგიურ ციკლში ძირითადად ადამიანის საქმიანობის შედეგად ხვდება. ის გამოიყოფა წიაღისეული საწვავის წვის დროს. ქვანახშირზე მომუშავე ელექტროსადგურები მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს გარემოს ვერცხლისწყლით დაბინძურებას. არაკომერციული ორგანიზაცია Natural Resources Defense Council (NRDC) მათ შეერთებულ შტატებში ვერცხლისწყლით დაბინძურების უმთავრეს წყაროდ ასახელებს. ქვანახშირის პრობლემა ის არის, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ის მხოლოდ მცირე რაოდენობით შეიცავს ვერცხლისწყალს, მას ძალიან დიდი რაოდენობით წვავენ. ყველაზე მეტად დაზარალებული თემები, როგორც წესი, ელექტროსადგურებთან ახლოს ცხოვრობენ და ხშირად მარგინალიზებული ან ეკონომიკურად გაჭირვებული ჯგუფები არიან. ატმოსფეროში მოხვედრის შემდეგ, ის შეიძლება იქ ექვს თვეზე მეტხანს დარჩეს, დაგროვდეს წყალში, მცენარეებსა და ცხოველებში, საბოლოოდ კი მოხვდეს საკვებ ჯაჭვში — სადაც უმცირესმა რაოდენობამაც კი შეიძლება სერიოზული ზიანი მიაყენოს ადამიანის ჯანმრთელობას. 2025 წლის აპრილში აშშ-ის ადმინისტრაციამ თითქმის 70 ქვანახშირის ელექტროსადგურს ჰაერის დაბინძურების ლიმიტების გადაჭარბების ორწლიანი ნებართვა მისცა. ეს გამონაკლისები მოიცავს ტოქსიკურ დარიშხანსა და სხვა მავნე ნივთიერებებს — მათ შორის ვერცხლისწყალსაც. თავის განცხადებაში თეთრმა სახლმა განაცხადა, რომ ბაიდენის ადმინისტრაციის ემისიის სტანდარტებმა ზიანი მიაყენა ენერგეტიკის ინდუსტრიას. თუმცა, გარემოს დაცვის სააგენტოს (EPA) 2024 წლის შეფასებით, რეგულაციების შედეგად მოსალოდნელი იყო უზარმაზარი ეკონომიკური სარგებელი. სააგენტომ განაცხადა, რომ სამრეწველო ჰაერის დაბინძურების სტანდარტებს შეეძლო, მომდევნო ორი ათწლეულის განმავლობაში ჯანდაცვის სისტემისთვის 390 მილიარდი დოლარის (€331 მილიარდი) დაზოგვა. გარდა ამისა, NRDC-ის შეფასებით, ბაიდენის ადმინისტრაციის დაბინძურების ლიმიტებმა — არა მხოლოდ ვერცხლისწყლისთვის, არამედ სხვა საშიში დამაბინძურებლებისთვისაც — ჯამში დაახლოებით 11 000 ნაადრევი სიკვდილი აღკვეთა. ატმოსფეროში გამოყოფილი ვერცხლისწყლის გარდა, ქვანახშირის წვა გლობალური ტემპერატურის ზრდის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია. კლიმატის ცვლილება კი ამძაფრებს ვერცხლისწყლის პრობლემას. გერმანიის გარემოს ფედერალური სააგენტო UBA-ს თანახმად, პლანეტის ბუნებრივი ვერცხლისწყლის რეზერვების თითქმის ნახევარი მუდმივ ყინულშია (პერმაფროსტი) შენახული. გახურების შედეგად ამ ნიადაგების დნობისას, მათ შეიძლება როგორც სითბოს დამჭერი გაზები, ისე ნეიროტოქსინები გამოყონ. ამრიგად, ქვანახშირის ენერგია და ჰაერის დაბინძურების შესუსტებული ლიმიტები ამ განვითარებას ორ ფრონტზე აჩქარებს. თუმცა, გერმანიის ბუნებისა და ბიომრავალფეროვნების დაცვის კავშირი NABU აცხადებს, რომ მაშინაც კი, თუ ქვანახშირი კვლავაც გამოყენებული იქნება, ტექნიკურ კონტროლს შეუძლია ვერცხლისწყლის ემისიების 85%-მდე თავიდან აცილება. NRDC კიდევ უფრო შორს მიდის და ბაიდენის ადმინისტრაციის გამკაცრებული წესების შედეგად ქვანახშირის ელექტროსადგურებში 90%-მდე შემცირებას ასახელებს. ადამიანებში ვერცხლისწყალთან კონტაქტი, როგორც წესი, თევზისა და მოლუსკების მიღებით ხდება, აღნიშნავს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია. ვერცხლისწყალი საკვებ ჯაჭვში გზას იკვალავს მიკროორგანიზმების, როგორიცაა წყალმცენარეები და ზოოპლანქტონი, მიერ მისი ათვისებითა და ტოქსიკურ მეთილვერცხლისწყლად გადაქცევით, რომელიც მათ ორგანიზმში რჩება. მტაცებლები დროთა განმავლობაში უფრო მაღალ კონცენტრაციებს აგროვებენ, ისევე როგორც ადამიანები. აშშ-ის მასშტაბით ჩატარებულმა კვლევამ დაასკვნა, რომ 19 მილიონამდე ადამიანი, რომელიც კვირაში სამჯერ ან მეტჯერ საკუთარი ხელით დაჭერილ თევზს მიირთმევს, შესაძლოა ვერცხლისწყლის იმ დონეზე იყოს ზემოქმედების ქვეშ, რაც საკმარისია ჯანმრთელობისთვის ზიანის მისაღებად. ორგანიზმში დაგროვების შემდეგ ვერცხლისწყალი არ იშლება.