დაშრობილი წყალსაცავებიდან ჩაძირულ ქალაქებამდე, ირანის გარემოსდაცვითი კოლაფსი ქვეყნისთვის ღრმა სტრუქტურულ გამოწვევად ყალიბდება. ირანელებს წყალი ეწურებათ და მსოფლიოში ჰაერის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე დაბინძურებით იხრჩობიან – ეს ეკოლოგიური კრიზისები, კრიტიკოსების თქმით, ნათლად ასახავს იმ წარუმატებლობებს, რომლებიც ქვეყნის თეოკრატიული რეჟიმის მიმართ მზარდ ბრაზს იწვევს. „ერთი სიტყვით თუ ვიტყვი, ეს უმართაობაა“, – განუცხადა DW-ს ჰამიდ პურანმა, გარემოსდაცვითი ტექნოლოგიების მკვლევარმა, რომელმაც ირანში ისწავლა და ახლა გაერთიანებულ სამეფოში ცხოვრობს. ქვეყნის ყველაზე მწვავე გარემოსდაცვითი პრობლემა ათწლეულების უმძიმესი გვალვაა, რომელიც ზედიზედ მეექვსე წელია გრძელდება. პრობლემა იმდენად სერიოზული გახდა, რომ ნოემბერში ირანის პრეზიდენტმა მასუდ პეზეშქიანმა განაცხადა, რომ ერთადერთი გამოსავალი დედაქალაქის, თეირანის, ქვეყნის სამხრეთით, სპარსეთის ყურესთან ახლოს, გადატანა იყო. თუმცა, კრიტიკოსები ეჭვობენ, რომ ეს ნაბიჯი ძირეულ კრიზისს მოაგვარებს. მიუხედავად იმისა, რომ ირანი მშრალი კლიმატით, მწირი ნალექებითა და მთიანი რელიეფით ხასიათდება, გარემოსდამცველი მკვლევრები ამბობენ, რომ მისი ეკოლოგიური პრობლემები დიდწილად კორუფციასა და მოკლევადიან სარგებელზე ორიენტირებულ გაუმართლებელ პოლიტიკას უკავშირდება. ამ და სხვა საკითხებმა ათასობით ირანელი გამოიყვანა ქუჩებში ბოლო კვირების განმავლობაში, სადაც მათ ხშირად სასტიკი ძალადობითა და რეპრესიებით ხვდებიან. ყოველივე ამას ამძიმებს გლობალური ტემპერატურის მატება, რაც ირანში გვალვის რისკს ათჯერ ზრდის. „კლიმატის ცვლილებამ პრობლემები გაამწვავა“, – დასძინა პურანმა. „ამას არავინ უარყოფს. მაგრამ გაურკვეველ ეკონომიკურ პირობებშიც კი პრობლემა უმართაობაა.“ ქვეყნის თითქმის მთელ წყალს სოფლის მეურნეობა მოიხმარს. გლობალური ვაჭრობის უმეტესი ნაწილისგან მოწყვეტილმა ირანმა ფოკუსირება სურსათის თვითკმარობის მიღწევაზე მოახდინა და წლების განმავლობაში ფერმერებს მიწისქვეშა წყალშემკრებ ფენებში ჭაბურღილების გაბურღვის საშუალებას აძლევდა. შედეგად, ირანში ახლა თითქმის ორჯერ მეტი ჭაბურღილია, ვიდრე ორი ათეული წლის წინ, და კვლევები ვარაუდობს, რომ 609 წყალშემკრები ფენიდან 300-ზე მეტი კრიტიკულ მდგომარეობაშია. ქვეყნის მთლიანი წყლის მოთხოვნის დაახლოებით 70% იმ ტერიტორიებზე მოდის, სადაც წყალშემკრები ფენები ზედმეტად არის ამოტუმბული. „დაახლოებით 10 წლის წინ ჭაბურღილები დაშრა, რადგან ყველა წყალშემკრები ფენა ამოიწურა, და გაჩნდა აკრები და აკრები ფისტას პლანტაციები, რომლებიც, არსებითად, შავ ნახშირად იქცა. მზემ ხეები დაწვა“, – განმარტა ჰუჩანგ ჩეჰაბიმ, ბოსტონის უნივერსიტეტის ისტორიკოსმა, რომელიც ირანის პოლიტიკაზე სპეციალიზდება. და არა მხოლოდ ფისტა ზარალდება. ირანს აღარ აქვს წყლის რესურსები, რომლებიც საჭიროა მისი ძირითადი კულტურების – ხორბლის, ქერის, ბრინჯისა და სიმინდის – წარმოების მხარდასაჭერად. როდესაც წყალშემკრები ფენები ზედმეტად ამოიწურება და ბუნებრივად შევსების საშუალება არ ეძლევა, მიწა ნელ-ნელა იძირება. ირანის დაახლოებით 3.5%-მა განიცადა მიწის ჩამოწოლა, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს დაზიანებული გზები, შენობები და მილსადენები. ბოლო ათწლეულებში ასევე დაუღალავად ცდილობდნენ ასობით კაშხლის აშენებას ქვეყნის მასშტაბით, თუმცა ბოლო 20 წლის განმავლობაში, საერთო სიმძლავრის ნახევარზე მეტი შეუვსებელი რჩება. ეს კაპიტალური პროექტები არღვევს მდინარის დინებას და აჩქარებს აორთქლებას წყალსაცავებიდან. „ხშირად, ეს კაშხლები ისეთ ადგილებში შენდებოდა, სადაც არ უნდა აშენებულიყო“, – განაცხადა ალექს ვატანკამ, რომელმაც დააფუძნა ირანის პროგრამა ახლო აღმოსავლეთის ინსტიტუტში. „მომგებიანობის კვლევები არ ჩატარებულა და მათ ეკოლოგიური ზიანი მიაყენეს ისეთი მასშტაბებითა და პროპორციებით, რაც აქამდე არ გვინახავს“. „კაშხლები აშენდა იმიტომ, რომ ფულის გამომუშავება შეიძლებოდა – სახელმწიფო უჭერდა მხარს მათ“, – დასძინა მან. ჩრდილო-დასავლეთ ირანში 30-ზე მეტი კაშხალი აშენდა მდინარეებზე, რომლებიც ურმიის ტბას კვებავდა, ოდესღაც ახლო აღმოსავლეთის უდიდეს მლაშე ტბას. ახლა ტბა თითქმის მთლიანად დაშრა. მოსახლეობის დაახლოებით მესამედი ახლა წყლის დეფიციტის მქონე ტერიტორიებზე ცხოვრობს. მოსავლიანობის შემცირებამ გაზარდა სურსათის ფასები, ფერმერებმა კი მასობრივად დაიწყეს მიწების დატოვება და ქალაქის ცენტრებისკენ გადასვლა, რაც ქალაქებში წყლის რესურსებსაც ამწვავებს. წყალზე ხელმისაწვდომობის ნაკლებობამ წარსულშიც გამოიყვანა ირანელები ქუჩებში. 2021 წელს რამდენიმე ადამიანი დაიღუპა და ასობით დააკავეს „მწყურვალთა აჯანყების“ ფარგლებში, ხოლო „წყალი, ელექტროენერგია, სიცოცხლე – ჩვენი აბსოლუტური უფლებები“ ბოლო ერთი წლის განმავლობაში საპროტესტო აქციების მთავარ ლოზუნგად იქცა. ირანის მოსახლეობის თითქმის 80% ქალაქებში ცხოვრობს, სადაც ჰაერი მძიმედაა დაბინძურებული. მთავრობის მონაცემებით, 2024 წელს თითქმის 60,000 ადამიანი დაიღუპა ტოქსიკური ჰაერის შედეგად. ეს დღეში 161 ადამიანს უდრის. განსაკუთრებით დაბინძურებული ჰაერის დღეებში სკოლები და სამთავრობო უწყებები ხშირად იკეტება, ხოლო თეირანი ხშირად მსოფლიოს ყველაზე დაბინძურებული ქალაქების სიაშია. თეირანის დაბინძურების უმეტესი ნაწილი ავტომობილებიდან მოდის, რომლებიც დაბალი ხარისხის საწვავზე მუშაობენ და, ექსპერტების თქმით, მოძველებული ტექნოლოგიებით გამოირჩევიან. „ირანში მანქანების მწარმოებლებს შეუძლიათ უკეთესი მანქანების წარმოება სუფთა ჰაერის თვალსაზრისით, მაგრამ ისინი ამას ახერხებენ, რადგან ბაზარი დახურულია, არ არსებობს უცხოური კონკურენცია, ამიტომ მათ შეუძლიათ გაყიდონ ყველაფერი, რაც მოესურვებათ“, – განაცხადა ვატანკამ.