ტრამპმა ობამას დროინდელი „საფრთხის დადგენა“ გააუქმა: ეკოლოგიური და ეკონომიკური დებატები

აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა გამოაცხადა ე.წ. „საფრთხის დადგენის“ (Endangerment Finding) გაუქმების შესახებ. ეს იყო ობამას ადმინისტრაციის დროინდელი საკვანძო სამეცნიერო გადაწყვეტილება, რომელიც აშშ-ის გარემოსდაცვითი კანონმდებლობის დიდ ნაწილს ედო საფუძვლად. ამის შედეგად, ექსპერტები სხვადასხვა ეკოლოგიურ და ეკონომიკურ გავლენას პროგნოზირებენ, თუმცა აშშ-ის გარემოს დაცვის სააგენტოს (EPA) გადაწყვეტილებას, სავარაუდოდ, სასამართლოში გაასაჩივრებენ გარემოსდამცველი ჯგუფები. წარმოგიდგენთ ზოგიერთ პოტენციურ გავლენას. საკანონმდებლო ცვლილების ყველაზე აშკარა შედეგი ის არის, რომ შემცირდება სათბურის გაზების მწარმოებელ ინდუსტრიებზე, განსაკუთრებით კი ავტომობილების მწარმოებლებზე, დაწესებული შეზღუდვები. 2009 წლის „საფრთხის დადგენა“ იყო EPA-ს მნიშვნელოვანი ანგარიშის შედეგი, რომელმაც ექვსი სათბურის გაზი, მათ შორის ნახშირბადის მონოქსიდი და მეთანი, როგორც დღევანდელი, ისე მომავალი თაობებისთვის საშიშად გამოაცხადა. EPA-მ ანგარიში მოამზადა 2007 წელს აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილების შემდეგ, რომლის მიხედვითაც, მას ეკისრებოდა პასუხისმგებლობა სათბურის გაზების რეგულირებაზე „სუფთა ჰაერის აქტის“ (Clean Air Act) ფარგლებში – სასამართლოს გადაწყვეტილებით, „ეჭვგარეშეა“, რომ ეს გაზები ჰაერის დამაბინძურებლად ითვლებოდა. სათბურის გაზები ატმოსფეროში სითბოს აკავებს, რაც ტემპერატურას ზრდის. ამ გადაწყვეტილების გავლენა აქამდე შესამჩნევი იყო. აშშ-ში სათბურის გაზების დონემ პიკს 2000-იანი წლების ბოლოს მიაღწია და მას შემდეგ სტაბილურად იკლებს. „საფრთხის დადგენის“ გაუქმებასთან ერთად, ქრება აშშ-ის ინდუსტრიებისთვის სათბურის გაზების გამოყოფის შეზღუდვის სამართლებრივი საფუძვლის დიდი ნაწილიც. არაკომერციული ორგანიზაცია „გარემოს დაცვის ფონდი“ (Environmental Defense Fund) ვარაუდობს, რომ 2055 წლისთვის დამატებით 7.5-18 მილიარდი ტონა სათბურის გაზი გამოიყოფა – რაც დღეს ერთი წლის განმავლობაში გამოყოფილი რაოდენობის სამმაგია. ამ ჯგუფის მტკიცებით, ამას მოჰყვება ხარჯები, რომელმაც პოტენციურად შესაძლოა ტრილიონობით დოლარს მიაღწიოს. მიუხედავად იმისა, რომ გარემოსდამცველი ჯგუფების მხრიდან უკვე მოჰყვა მწვავე რეაქცია, ტრამპის ადმინისტრაცია აცხადებს, რომ „საფრთხის დადგენის“ გაუქმება ეკონომიკურად მომგებიანი იქნება – განსაკუთრებით ავტომობილების ღირებულების კუთხით. გადაწყვეტილების გაუქმება შეამცირებს ავტომობილების მწარმოებლების ხარჯებს დაახლოებით 2,400 დოლარით (1,760 ფუნტი) ერთ მანქანაზე, განაცხადა თეთრმა სახლმა. 2009 წლიდან „საფრთხის დადგენამ“ გზა გაუხსნა სამთავრობო პოლიტიკას, რომელმაც გაზარდა საწვავის ეფექტურობა და ელექტრომობილების რაოდენობა გზებზე. ტრამპის წინამორბედის, ჯო ბაიდენის ერთ-ერთი საკვანძო პოლიტიკა იყო „ინფლაციის შემცირების აქტი“ (Inflation Reduction Act), რომელიც ელექტრომობილების ფლობას და განახლებადი ენერგიის პროექტებს ასტიმულირებდა. თეთრ სახლში დაბრუნების შემდეგ, ტრამპმა უკვე გააუქმა ამ პოლიტიკის ნაწილი. ხუთშაბათის ცვლილება მოტორული ინდუსტრიის ზოგიერთმა წარმომადგენელმა მიიღო მოწონებით. მწარმოებელმა Ford-მა CNBC-ს განუცხადა, რომ ეს ხელს შეუწყობს „მიმდინარე ემისიის სტანდარტებსა და მომხმარებლის არჩევანს შორის დისბალანსის“ მოგვარებას, ხოლო ინდუსტრიულმა ორგანიზაციამ „საავტომობილო ინოვაციების ალიანსმა“ (Alliance for Automotive Innovation) განაცხადა, რომ ეს დაეხმარება „წინა ადმინისტრაციის დროს მიღებული ზოგიერთი მიუღწეველი ემისიის რეგულაციის გამოსწორებას“. თუმცა, იმის გათვალისწინებით, რომ კლიმატური მიზნები კვლავ მოქმედებს ბევრ საერთაშორისო ბაზარზე, არსებობს ეჭვები იმის თაობაზე, თუ რამდენად შეცვლიან ავტომობილების მწარმოებლები წარმოებას. „ეს გაუქმება გარკვეულწილად აძლიერებს უკვე განხორციელებულ ნაბიჯებს, როგორიცაა საწვავის ეკონომიის სტანდარტების შემსუბუქება“, – განაცხადა მაიკლ ჯერარდმა, კოლუმბიის უნივერსიტეტის კლიმატის სამართლის ექსპერტმა. „მაგრამ ეს ნამდვილად რთულ მდგომარეობაში აყენებს აშშ-ის ავტომწარმოებლებს, რადგან არავის მოუნდება ამერიკული მანქანების ყიდვა.“ „საფრთხის დადგენის“ შედეგად, 2011 წლის აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებით, სათბურის გაზების ემისიების რეგულირების ძალაუფლება EPA-ს გადაეცა, რითაც ის სასამართლო სისტემის ხელიდან გამოიყვანა. ამ დადგენის გაუქმებით, იურიდიული ექსპერტები ვარაუდობენ, რომ ეს ახლა გაუქმება გამოიწვევს ე.წ. „საზოგადოებრივი შემაშფოთებელი ფაქტორების“ (public nuisance) გამო სარჩელების ზრდას. „საზოგადოებრივი შემაშფოთებელი ფაქტორი“ არის ყველაფერი, რაც ხელს უშლის საზოგადოების უფლებებს – მაგრამ გარემოსდაცვით შემთხვევებში, ის ზოგადად ეხება იმას, რაც ხელს შეუშლის საზოგადოების ჯანმრთელობასა და უსაფრთხოებას. 2011 წლის გადაწყვეტილებამდე, რამდენიმე აშშ-ის შტატმა სხვადასხვა სასამართლო საქმე აღძრა სავარაუდო კორპორაციული დამაბინძურებლების წინააღმდეგ, ამ დაბინძურებისთვის კომპენსაციის მოთხოვნით. ასე რომ, აშშ-ის კომპანიებს შესაძლოა კვლავ მოუწიოთ ასეთი სამართლებრივი ქმედებების წინაშე დგომა. „ეს შეიძლება იყოს კიდევ ერთი კლასიკური შემთხვევა, როდესაც ტრამპის ადმინისტრაციის გადაჭარბებული ქმედება მასვე დააზარალებს“, – განაცხადა რობერტ პერსივალმა, მერილენდის უნივერსიტეტის გარემოსდაცვითი სამართლის პროფესორმა. „საფრთხის დადგენის“ დასრულების გამოცხადებისას, EPA-მ განაცხადა, რომ სათბურის გაზების ემისიის სტანდარტების შენარჩუნება არ იყო მოთხოვნა მისი „ადამიანის ჯანმრთელობისა და გარემოს დაცვის ძირითადი მისიის“ შესრულებისთვის. მაგრამ მეცნიერები მუდმივად აცხადებენ, რომ დამაბინძურებლებმა, სათბურის გაზების ჩათვლით, შეიძლება გამოიწვიოს ჯანმრთელობის პრობლემები და ნაადრევი სიკვდილი. „გარემოს დაცვის ფონდი“ ვარაუდობს, რომ 2055 წლისთვის ემისიების ზრდამ შეიძლება გამოიწვიოს 15,400-დან 58,000-მდე ნაადრევი სიკვდილი. მან ასევე შეაფასა, რომ იმავე პერიოდში, პოტენციურად შესაძლოა ათობით მილიონით მეტი ასთმის შეტევა და ათობით ათასობით მეტი ჰოსპიტალიზაცია მოხდეს. მიუხედავად იმისა, რომ თეთრმა სახლმა მიუთითა გაუქმებიდან მიღებულ პოტენციურ დანაზოგებზე, კრიტიკოსები გამაფრთხილებელია დამანგრეველ გარემოსდაცვით და ჯანმრთელობის ხარჯებზე.