რუსეთის ბირთვული გავლენა: რატომ ერიდება მას სანქციები, როცა ნავთობი და გაზი ისჯება?

რუსულ ნავთობსა და გაზს სანქციები დაუწესდა, მაგრამ ბირთვული ენერგეტიკა სულ სხვა ამბავია. DW გვიჩვენებს, რამდენად შორს ვრცელდება რუსეთის გავლენა და რატომ აგრძელებენ ქვეყნები მასთან თანამშრომლობას ბირთვული ენერგიის სფეროში. უკრაინაში რუსეთის ომის შემდეგ, დასავლეთმა დაიწყო ნაბიჯების გადადგმა მოსკოვის ნავთობისა და გაზის შემოსავლების შესაჩერებლად — აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის მიერ ინდოეთისთვის ტარიფების დაწესებიდან რუსული ნავთობის შეძენის გამო, ევროკავშირის დაპირებამდე, რომ რუსული გაზის იმპორტს „ერთხელ და სამუდამოდ“ შეწყვეტს 2027 წლის ნოემბრამდე. თუმცა, რუსული ენერგეტიკის ერთმა სექტორმა თავი აარიდა დიდ სანქციებს: ბირთვულმა ენერგიამ. „ბირთვული ენერგეტიკა არ არის ისეთი მასშტაბური, როგორც ნავთობისა და გაზის ბიზნესი, ამიტომ მას ჯერჯერობით არ მიუქცევია ამდენი ყურადღება“, – განაცხადა სებასტიან შტიერმა, „მსოფლიო ბირთვული მრეწველობის სტატუსის ანგარიში 2025“-ის თავის „რუსეთის ბირთვული ურთიერთდამოკიდებულებები“ ავტორმა. DW-მ გააანალიზა მონაცემები და ესაუბრა ექსპერტებს, რათა დაედგინა რუსეთის გავლენის ამჟამინდელი მასშტაბი ბირთვული ენერგეტიკის სექტორში ქვეყნის საზღვრებს გარეთ. რუსეთი მუდმივად აფართოებს თავის გლობალურ ბირთვულ კვალს სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ბირთვული კორპორაცია „როსატომისა“ და მისი შვილობილი კომპანიების მეშვეობით. ის არა მხოლოდ ფინანსურ ან ტექნოლოგიურ მხარდაჭერას უზრუნველყოფს, არამედ ახორციელებს ბირთვული ელექტროსადგურების სრულ გადაწყვეტილებებს — ინფრასტრუქტურის მშენებლობიდან დაწყებული, ძირითადი კომპონენტის, ბირთვული ორთქლის მიწოდების სისტემის (Nuclear Steam Supply System), მიწოდებამდე, რომელიც ენერგიის გამომუშავებას განაპირობებს. „რუსეთს დიდი ინტერესი აქვს ამ ბიზნესის შენარჩუნებაში, რადგან ის მნიშვნელოვან შემოსავალს იძლევა“, – განუცხადა შტიერმა DW-ს. „როსატომის“ 2024 წლის შესრულების ანგარიშში ნათქვამია, რომ „საზღვარგარეთული პროექტებიდან შემოსავალი წლიურად 10%-ით გაიზარდა და 18 მილიარდ დოლარს (15,5 მილიარდი ევრო) მიაღწია“. ეს მაჩვენებელი გაცილებით მცირეა იმ თანხასთან შედარებით, რაც რუსეთმა ნავთობისა და გაზისგან მიიღო. 2024 წელს, სანქციების მიუხედავად, ქვეყანამ ექვსჯერ მეტი მოცულობის ნავთობი და გაზი გაიტანა ექსპორტზე. თუმცა ფინანსურად მოკრძალებული, ნავთობისა და გაზის ექსპორტთან შედარებით, რუსეთის ბირთვული სექტორის როლი მხოლოდ შემოსავლით არ შეიძლება შეფასდეს. მიუხედავად იმისა, რომ ფინეთმა „როსატომთან“ კონტრაქტი გააუქმა რუსეთის მიერ უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ 2022 წელს, სხვაგან, რუსეთის მხარდაჭერილი ბირთვული პროექტები გრძელდება, როგორიცაა რუპურის ქარხანა ბანგლადეშში, ელ-დაბაა ეგვიპტეში და ბალხაში ყაზახეთში. მშენებლობა გაგრძელდა ევროკავშირის შიგნითაც, უნგრეთის „პაქს II“ ქარხანაში, ისევე როგორც ნატოს წევრ ქვეყანაში, თურქეთის „აკკუიუს“ ობიექტზე. „ეს გრძელვადიანი სტრატეგიის შედეგია ამ ბაზრებზე ძლიერი პოზიციების დასამკვიდრებლად“, – განაცხადა შტიერმა. რუსეთი აქტიურად უწყობს ხელს ბირთვულ ენერგიას, სამიზნედ ირჩევს ქვეყნებსაც კი, რომლებსაც ელექტროენერგიის შეზღუდული მოთხოვნა აქვთ, ამბობს ჰარტმუტ ვინკლერი, იოჰანესბურგის უნივერსიტეტის ფიზიკის პროფესორი და „მსოფლიო ბირთვული მრეწველობის სტატუსის ანგარიშის“ თანაავტორი 2023 წლიდან. აფრიკაში, „როსატომმა“ ბირთვული თანამშრომლობის ურთიერთგაგების მემორანდუმი გააფორმა ნიგერის სამხედრო მთავრობასთან 2025 წლის ივლისში. მსგავსი გარიგებები გაფორმდა ბურკინა ფასოსთან და მალისთანაც. ეს შეთანხმებები ძირითადად სტრატეგიულია, ვინკლერის თქმით. „რუსეთმა ეს თანამშრომლობის შეთანხმებები იმ მიზნით დადო, რომ ოდესმე ბირთვული ელექტროსადგური ააშენოს. მაგრამ ისინი ჯერ კიდევ ძალიან შორს არიან ამისგან“, – განაცხადა მან. ბირთვული ელექტროსადგურების მშენებლობის გარდა, რუსეთს, როგორც ჩანს, დიდი ინტერესი აქვს აფრიკის ურანის მიმართ — გადამწყვეტი რესურსი, რომელიც გამდიდრების შემდეგ ბირთვულ რეაქტორებს აძლიერებს. მაგალითად, 2025 წლის ივლისში, რუსეთმა განაცხადა ნიგერში ურანის მოპოვების განზრახვის შესახებ, ქვეყანაში, რომელმაც 2022 და 2023 წლებში მთელი თავისი ურანი საფრანგეთში გაიტანა ექსპორტზე. „ჩვენი ამოცანა არ არის მხოლოდ ურანის მოპოვებაში მონაწილეობა, ჩვენ უნდა შევქმნათ მთელი სისტემა ნიგერში მშვიდობიანი ბირთვული ენერგიის განვითარებისთვის“, – განაცხადა რუსეთის ენერგეტიკის მინისტრმა სერგეი ცივილევმა ნიამეიში ვიზიტის დროს. ეს მოვლენები ხდება მაშინ, როდესაც საჰელის ქვეყნები, ნიგერის მსგავსად, გადააფასებენ თავიანთ ურთიერთობებს ყოფილ კოლონიურ ძალასთან, საფრანგეთთან და სხვა დასავლურ სახელმწიფოებთან, პარალელურად კი რუსეთთან უფრო ღრმა ენერგეტიკულ კავშირებს იკვლევენ. ერთი მაგალითი: ნიგერის პრემიერ-მინისტრმა ალი მაჰამან ლამინ ზეინმა საფრანგეთი თავისი რესურსების „ძარცვაში“ დაადანაშაულა გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე 2025 წლის სექტემბერში. „ურანმა ნიგერის ხალხს მხოლოდ გაჭირვება, დაბინძურება, აჯანყება, კორუფცია და განადგურება მოუტანა, ფრანგებს კი – კეთილდღეობა და ძალაუფლება“, – განაცხადა მან. მარკ ჰიბსი, კარნეგის ბირთვული პოლიტიკის პროგრამის არარეზიდენტი უფროსი მკვლევარი, რომელიც ბირთვულ პოლიტიკაში სპეციალიზდება, აცხადებს, რომ რუსეთი თავს დასავლური ქვეყნებისგან განსხვავებულად წარმოაჩენს. „რუსები პატიოსანი მოვაჭრეები იქნებიან... ისინი არ ეცდებიან პოლიტიკური ნარატივის თავს მოხვევას იმ ქვეყნებისთვის, რომლებსაც ეკონომიკური და ტექნოლოგიური განვითარება აინტერესებთ“, – განაცხადა მან. 2025 წლის სექტემბერში, პრეზიდენტმა ვლადიმირ პუტინმა გააძლიერა ეს გზავნილი ატომის მსოფლიო კვირეულის განმავლობაში, გამოხატა მხარდაჭერა „გლობალური სამხრეთისა და აღმოსავლეთის ქვეყნების“ ბირთვული ამბიციების მიმართ და უარყო „ტექნოლოგიური კოლონიალიზმის“ ცნება. ჰიბსმა განმარტა, რომ ყოფილმა საბჭოთა კავშირმა შექმნა ექსპერტიზის რეზერვი, რომელსაც რუსეთი აგრძელებს გამოყენებას. „რუსეთის მთავრობამ, რომელმაც საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ თავი აღადგინა, გააცნობიერა, რომ ეს იყო აქტივი, რომლის გამოყენებაც რუსეთს შეეძლო წინსვლისთვის“, – განაცხადა მან. ბირთვული ობიექტების შეძენა...