შეერთებულმა შტატებმა შესაძლოა, უარი თქვა წესებზე დაფუძნებული სისტემის ლიდერობაზე, მაგრამ არსებობს ყველა მიზეზი იმედოვნებისთვის, რომ ამ ლიდერობის მანტიას ახლა სხვები მოირგებენ. ივო დაალდერი, ნატოში აშშ-ის ყოფილი ელჩი, ჰარვარდის უნივერსიტეტის ბელფერის ცენტრის უფროსი მკვლევარია და ყოველკვირეული პოდკასტის „მსოფლიო მიმოხილვა ივო დაალდერთან ერთად“ წამყვანი. ის წერს POLITICO-ს სვეტს „From Across the Pond“. დღეს ევროპა და ამერიკა ბევრ საკითხზე არ თანხმდებიან. მაგრამ რაც შეეხება წესებზე დაფუძნებულ წესრიგს, ევროპელი და ამერიკელი ლიდერები შეთანხმებულნი არიან: ეს წესრიგი გაქრა. მაგრამ მართლა გაქრა? ამერიკის მიერ წარმართული წესრიგი — Pax Americana — დონალდ ტრამპის 2024 წლის ნოემბერში ხელახლა არჩევით გარდაიცვალა. ნათელი იყო, რომ ტრამპი 2.0 გააგრძელებდა და დააჩქარებდა ამერიკის უარს გლობალური ლიდერობის როლზე, რომელიც ვაშინგტონმა პირველად 1940-იანი წლების დასაწყისში იკისრა. თუმცა, ეს არ ნიშნავს წესებზე დაფუძნებული წესრიგის დასასრულის გამოცხადებას. და მაინც, სწორედ ამას აცხადებს ლიდერთა მთელი რიგი, დაწყებული მარკ კარნის დიდად განდიდებული გამოსვლით დავოსში გასულ თვეს. „ძველი წესრიგი აღარ დაბრუნდება,“ – გააფრთხილა კარნი თავის აუდიტორიას. „შეწყვიტეთ წესებზე დაფუძნებული საერთაშორისო წესრიგის მოხსენიება, თითქოს ის ჯერ კიდევ რეკლამირებულად ფუნქციონირებს.“ კარნი მარტო არ არის, ვინც წესებზე დაფუძნებული წესრიგის დასასრულს აცხადებს. მიუნხენის უსაფრთხოების კონფერენციაზე სიტყვით გამოსვლისას, გერმანიის კანცლერმა ფრიდრიხ მერცმა ანალოგიურად განაცხადა, რომ „საერთაშორისო წესრიგი, რომელიც უფლებებსა და წესებს ეფუძნება, განადგურების პირასაა. მეშინია, რომ უფრო პირდაპირ უნდა ვთქვათ: ეს წესრიგი — საუკეთესო შემთხვევაშიც კი არასრულყოფილი — აღარ არსებობს.“ ამერიკის ყოფილი მოკავშირეები არ იყვნენ ერთადერთნი, ვინც წესებზე დაფუძნებული წესრიგის დასასრულს გლოვობდნენ. ამერიკის მთავარმა დიპლომატმა მიუნხენში გასულ შაბათ-კვირას, სახელმწიფო მდივანმა მარკო რუბიომ, ასევე აიღო ნიჩაბი მის დასამარხად. „ომისშემდგომი გლობალური წესრიგი არა მხოლოდ მოძველებულია; ის ახლა იარაღია, რომელიც ჩვენს წინააღმდეგ გამოიყენება,“ – განაცხადა რუბიომ. „ჩვენ ვეღარ დავაყენებთ ე.წ. გლობალურ წესრიგს ჩვენი ხალხისა და ერების სასიცოცხლო ინტერესებზე მაღლა.“ მსოფლიო ლიდერების შეხვედრებმა დავოსსა და მიუნხენში უდავოდ ხაზი გაუსვა იმ რეალობას, რომ შეერთებული შტატები ტოვებს თავის ტრადიციულ როლს, როგორც თავისუფალი სამყაროს ლიდერი, საზოგადოებრივი სიკეთეების მთავარი მიმწოდებელი და ძლიერი უსაფრთხოების ალიანსებზე, ღია ვაჭრობასა და დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებების დაცვაზე დაფუძნებული მსოფლიოს მთავარი ჩემპიონი. ტარიფების პოლიტიკით, მოკავშირე ქვეყნებში შეჭრის მუქარით, ვენესუელასა და სხვაგან ძალის ცალმხრივი გამოყენებით, ტრამპის ამერიკა დაუბრუნდა მე-19 საუკუნის ბოლოსა და მე-20 საუკუნის დასაწყისის იმპერიული ძალების მსგავს მოქმედებას. მართლაც, რუბიო თითქოს გლოვობდა იმ ფაქტს, რომ ეს ერა დასრულდა. „ხუთი საუკუნის განმავლობაში, მეორე მსოფლიო ომის დასრულებამდე, დასავლეთი ფართოვდებოდა — მისი მისიონერები, მომლოცველები, ჯარისკაცები, მკვლევარები მიემართებოდნენ მისი სანაპიროებიდან ოკეანეების გადასაკვეთად, ახალი კონტინენტების დასასახლებლად, უზარმაზარი იმპერიების ასაგებად, რომლებიც მთელ მსოფლიოში ვრცელდებოდა.“ თუ ეს არის ის, რასაც შეერთებული შტატები მსოფლიოს სთავაზობს, როგორც ახალ გლობალურ წესრიგს — იმპერიალიზმის დაბრუნებას, იმპერიების მშენებლობას, ეროვნული რესურსების ექსპლუატაციას, ქრისტიანობის დაწესებას — მაშინ, რა თქმა უნდა, დანარჩენ მსოფლიოს შეიძლება ვაპატიოთ, რომ იტყვის: არა, გმადლობთ! არც რუბიოს ნოსტალგიურმა მიმართვამ დასავლური ცივილიზაციისადმი, როგორც ტრანსატლანტიკური ერთიანობის საფუძვლისადმი, კარგად ჩაიარა. „ჩვენ ერთი ცივილიზაციის — დასავლური ცივილიზაციის ნაწილი ვართ,“ – განაცხადა რუბიომ. „ჩვენ ერთმანეთთან უმტკიცესი კავშირებით ვართ დაკავშირებულნი, რაც ერებს შეუძლიათ გაიზიარონ, ჩამოყალიბებული საუკუნოვანი საერთო ისტორიით, ქრისტიანული რწმენით, კულტურით, მემკვიდრეობით, ენით, წინაპრებით და იმ მსხვერპლით, რაც ჩვენმა წინაპრებმა ერთად გაიღეს.“ მაგრამ ევროპელთა უმრავლესობისთვის — მართლაც, ამერიკელთა უმრავლესობისთვის — ეს ნაკლებად არის ის მახასიათებლები, რომლებიც დასავლეთს სხვებისგან გამოარჩევს. სიაში აკლდა ისეთი არსებითი დასავლური ფასეულობები, როგორიცაა დემოკრატია, ადამიანის უფლებები და კანონის უზენაესობა. მაშინ, როდესაც ამერიკა დამოუკიდებლობის 250 წლისთავს აღნიშნავს, საყურადღებოა, რომ მის მთავარ დიპლომატს თითქოს დაავიწყდა, თუ რამ გახადა ამერიკა განსხვავებული — იდეა, რომელიც დამოუკიდებლობის დეკლარაციაშია ჩაწერილი: „ჩვენ მიგვაჩნია ეს ჭეშმარიტებები თავისთავად ცხადად, რომ ყველა ადამიანი თანასწორად არის შექმნილი, რომ ისინი მათი შემოქმედის მიერ დაჯილდოებულნი არიან გარკვეული განუყოფელი უფლებებით, რომელთა შორის არის სიცოცხლე, თავისუფლება და ბედნიერებისკენ სწრაფვა.“ ტრამპის ამერიკა მსოფლიოს სთავაზობს რაღაცას, რაც აშკარად მიუღებელია ყველასთვის, გარდა ყველაზე მტკიცე რეალისტებისა, რომლებიც თავიანთ რწმენას ძალასა და მის მიზანმიმართულ დევნაში აყალიბებენ. ეს არ არის სამყარო, რომელშიც სხვებს სურვილი ექნებათ იცხოვრონ. მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ წესებზე დაფუძნებული წესრიგი დასრულდა. დიახ, მისი ძირითადი ძალები, რუსეთის, ჩინეთისა და აშშ-ის მეთაურობით, აღარ არიან მზად, იცხოვრონ იმ წესებით, რომლებიც ბოლო 80 წლის განმავლობაში შრომისმოყვარეობით განვითარდა. მაგრამ დანარჩენი მსოფლიო ნამდვილად ასე იქცევა — განსაკუთრებით კი საშუალო ძალები, როგორიცაა კანადა, ევროკავშირი, იაპონია, ავსტრალია, ინდოეთი, ბრაზილია და სხვები, რომლებსაც კარნიმ მოუწოდა მოქმედებისკენ. უსაფრთხოების ფრონტზე, ამერიკის ნატო-ს მოკავშირეები ხელახლა ადასტურებენ თავიანთი უსაფრთხოების ალიანსების მნიშვნელობას და ზრდიან ხარჯებს ახალი და საჭირო შესაძლებლობების განვითარებაზე. ისინი მხარს უჭერენ უკრაინას.