ირანის ეკონომიკური კრიზისი: როგორ უმკლავდებიან მოქალაქეები ინფლაციას და გაუარესებულ ცხოვრების პირობებს

„თვეში ორჯერ რესტორანში დავდიოდით“, – ამბობს მარჯანი, რომელიც ირანის სიდიდით მეორე ქალაქ ისპაჰანში ცხოვრობს. „ახლა ამის ფუფუნება არ გვაქვს. ის ფული ბინის ქირას უნდა მოვახმაროთ“. ბოლო ექვსი წლის განმავლობაში ის ხის ნაკეთობებსა და გასაღების საკიდებს Instagram-ის გვერდის საშუალებით ყიდდა – ასე ირანელი ქალების ასობით ათასი ცხოვრობს. როდესაც იანვრის დასაწყისში მთავრობამ ინტერნეტი გამორთო, ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე საპროტესტო აქციების სასტიკი ჩახშობის ფარგლებში, ეს ქალები მოულოდნელად შემოსავლის გარეშე დარჩნენ. „ინტერნეტის აღდგენის შემდეგაც კი, ყველაფერი ისე აღარ იყო“, – ამბობს მარჯანი, რომლის სახელიც, ისევე როგორც სხვა რესპონდენტების, უსაფრთხოების მიზნით შეიცვალა. „ჩვენი გაყიდვები თვეში 300 მილიონ რიალს (ღია ბაზარზე დაახლოებით 185 აშშ დოლარი) შეადგენდა. ახლა ის 30 მილიონ რიალსაც კი არ აღწევს“. ის და მისი მეუღლე სერიოზულად განიხილავენ მანქანის გაყიდვას სესხების დასაფარად და ქირის გადასახდელად. „თუ საქმეები ასე გაგრძელდება, ალბათ, ახალი სამსახურის ძებნა მომიწევს“, – ამბობს ის. „პრობლემა ისაა, რომ თითქმის ყველა სფერო რთულ სიტუაციაშია, ამიტომ ეს რეალისტური „გეგმა B“ არ არის“. საპროტესტო აქციები ცხოვრების გაზრდილ ხარჯებზე რეაქციით დაიწყო და მალევე რეჟიმზე გადავიდა, რომლის პოლიტიკასაც ხალხი საკუთარ სირთულეებში ადანაშაულებდა. ეკონომიკური მდგომარეობა გაუარესდა მას შემდეგ, რაც პროტესტები დაიწყო. ცხოვრების ძირითადი საჭიროებების უზრუნველყოფა მრავალი ირანელისთვის სულ უფრო რთული ხდება მაღალი ინფლაციის გამო. „სულ რაღაც ორი თვის წინ ძროხის ხორცი 7 მილიონი რიალი ღირდა კილოგრამზე“, – ამბობს მინა, 44 წლის, ორი შვილის დედა თეირანიდან. „მაგრამ გუშინწინ 19 მილიონ რიალად ვიყიდე კილოგრამი – ორჯერ მეტი. ირანული ბრინჯი ზაფხულის ბოლოს 1.7 მილიონი რიალი ღირდა კილოგრამზე, ახლა კი 3.8 მილიონია“. ოფიციალური მონაცემები აჩვენებს, რომ ბოლო 12 თვის განმავლობაში, ძირითადი საჭიროებების ფასი საშუალოდ 60%-ით გაიზარდა, ხოლო სურსათის ფასები იმავე პერიოდში გაორმაგდა. და ეს მხოლოდ ბოლო წელი არ არის. საშუალო ოჯახის სასურსათო კალათის ღირებულება ამჟამად რვაჯერ მეტია, ვიდრე ხუთი წლის წინ იყო, და 30-ჯერ მეტი, ვიდრე 2016 წელს. „ინფლაცია ფაქტობრივად ჩვენი ცხოვრების ყოველთვიური ნაწილი გახდა“, – ამბობს ამირი, 29 წლის ინგლისურის მასწავლებელი ქალაქ ქარაჯში, თეირანიდან დასავლეთით 30 კმ-ში. „ფასები ადვილად იზრდება თვეში 10%-ით“. გაზაფხულზე, მისი თქმით, „ჰამბურგერი 5 მილიონი რიალი ღირდა. ახლა 12 მილიონია. რიცხვები უბრალოდ გაუგებარია“. სწორედ სურსათის გაზრდილი ფასების გამო ისმის სულ უფრო ხშირად, რომ წითელი ხორცი ბოლო წლებში ირანელების სუფრიდან ქრება და მას იაფი ალტერნატივები, როგორიცაა ქათამი, ყველი ან ლობიო, ანაცვლებს. ირანის ცენტრალური ბანკის მიერ გამოქვეყნებული მონაცემები აჩვენებს, რომ ძროხისა და ცხვრის ხორცის წლიურმა მოხმარებამ ერთ ოჯახზე 2004/05 წლებში 64 კგ-დან 2024/25 წლებში 32 კგ-მდე იკლო. ინფლაცია ოჯახებს ხარჯების შემცირებას აიძულებს. მინა ამბობს, რომ მისმა ოჯახმა შეწყვიტა ბრენდირებული პროდუქტების ყიდვა და 2017 წლის შემდეგ საზღვარგარეთ დასასვენებლად არ წასულა. „საერთოდ არ შემიძლია საზღვარგარეთ გამგზავრება. გუშინ შიდა რეისი შევამოწმე, 200 მილიონი რიალი ერთ ადამიანზე. ასე რომ, ჩვენი ოთხკაციანი ოჯახისთვის, მხოლოდ თვითმფრინავის ბილეთები 800 მილიონია. 2017 წელს ევროპაში მთელი მოგზაურობა 200 მილიონი ღირდა“. ამ მზარდი ხარჯების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი რიალის ღირებულების სწრაფი ვარდნაა. 2018 წლის მაისიდან, როდესაც დონალდ ტრამპმა შეერთებული შტატები ირანთან ბირთვული შეთანხმებიდან გამოიყვანა და ქვეყანას ფართომასშტაბიანი სანქციები დაუწესა, ირანულმა ვალუტამ ღია ბაზარზე აშშ დოლართან მიმართებაში თავისი ღირებულების 95%-ზე მეტი დაკარგა. გასული წელი განსაკუთრებით ტურბულენტური იყო. რიალის ღირებულების სწრაფმა ვარდნამ დეკემბრის ბოლოს თეირანის ბაზარში პროტესტი გამოიწვია, რომელიც მალევე მთელ ქვეყანას მოედო. საპროტესტო აქციები სასტიკად ჩაახშო უსაფრთხოების ძალებმა, რომლებმაც ათასობით ადამიანი მოკლეს. მას შემდეგ რიალის ღირებულება კვლავ ეცემა, რაც ფასებს კიდევ უფრო ზრდის. ფიქსირებული შემოსავლის მქონე პირებს შეუძლიათ დაინახონ, თუ როგორ შეამცირა ამან მათი მსყიდველობითი უნარი. სიმა, ყოფილი მაღალი რანგის საჯარო მოხელე, რომელიც ახლახან გავიდა პენსიაზე, ამბობს, რომ მისი შემოსავალი ახლა ათი წლის წინანდელთან შედარებით ექვსჯერ მეტია, მაგრამ დოლარში რამდენჯერმე ნაკლები ღირს. „2015 წელს ჩემი 50 მილიონი რიალის ხელფასი თვეში დაახლოებით 1500 დოლარი ღირდა. 2020 წლისთვის ის 130 მილიონ რიალამდე გაიზარდა და დაახლოებით 520 დოლარი ღირდა. ახლა ჩემი პენსია დაახლოებით 300 მილიონია და 200 დოლარზე ნაკლები ღირს“, – ამბობს 60 წლის თეირანის მკვიდრი. „ათი წლის წინ მობილურ ტელეფონს ორ წელიწადში ერთხელ ვცვლიდი, ზოგჯერ წელიწადში ერთხელაც კი“, – ამბობს ის. „მაშინ ადვილად შემეძლო ახალი იმპორტირებული მანქანის შეძენა. ახლა ოდნავ უკეთეს მეორად მანქანაზეც კი ვერ გადავდივართ, რომ აღარაფერი ვთქვათ ახალის ყიდვაზე“. ცხოვრების სტანდარტების თანდათანობითი ვარდნა ბოლო ორი ათწლეულის ისტორიაა. BBC Persian-ის ოფიციალური მონაცემების ანალიზი აჩვენებს, რომ ბოლო 20 წლის განმავლობაში, ოჯახის საშუალო წლიური ხარჯები რეალური თვალსაზრისით მეოთხედით შემცირდა ქალაქის ზონებში და თითქმის განახევრდა სოფლად. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ირანელები საშუალოდ ბევრად ღარიბები არიან, ვიდრე 20 წლის წინ იყვნენ. ეს მიუხედავად იმისა, რომ 1990 წლიდან 2000-იანი წლების შუა პერიოდამდე ეს მაჩვენებელი ზრდის ტენდენციას აჩვენებდა.