ისტორია და გეოპოლიტიკა
/
14.02.2026
გრენლანდია: კუნძული, რომელიც ყოველთვის სტრატეგიული ინტერესის საგანი იყო
გრენლანდიას, მსოფლიოს უდიდეს კუნძულს, მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს, რომლის განმავლობაშიც ის სხვადასხვა ხალხისა და სახელმწიფოების ინტერესის საგანი იყო. ადგილობრივი ინუიტების შემდეგ, კუნძულზე ვიკინგები, დანიელები და შეერთებული შტატებიც კი აცხადებდნენ პრეტენზიებს. სტატია მოგვითხრობს გრენლანდიის ადრეულ დასახლებებზე, ერიკ წითელის მიერ მისი სახელის დარქმევაზე, დანიის კოლონიურ მმართველობაზე, ამერიკის შეერთებული შტატების არაერთგზის მცდელობებზე, შეეძინა კუნძული, და მის მუდმივ გეოპოლიტიკურ მნიშვნელობაზე
საუკუნეების მანძილზე მხოლოდ ადგილობრივი მოსახლეობით დასახლების შემდეგ, არქტიკულმა კუნძულმა მე-10 საუკუნეში ვიკინგები იხილა, 1721 წელს კი – დანიელები. 1867 წელს მან აშშ-ის ინტერესიც მიიპყრო. სანამ დონალდ ტრამპი არქტიკული წრის ამ კუნძულის მიმართ ინტერესს გამოთქვამდა, ის გლობალური ყურადღების ცენტრში ნამდვილად არ იყო. ყველაფერი შეიცვალა მას შემდეგ, რაც აშშ-ის პრეზიდენტმა განაცხადა: „ჩვენ უნდა გვქონდეს გრენლანდია“. თუმცა, მსოფლიოს უდიდესი კუნძული ასეთი დიდი მონდომებით პირველად არ აღმოჩნდა სასურველი ობიექტი.
პირველი ადამიანები გრენლანდიაში დაახლოებით 4,500 წლის წინ დასახლდნენ. ისინი ჩრდილოეთ ამერიკის კონტინენტიდან მოვიდნენ. მე-12 საუკუნეში ისინი თანდათან ჩაანაცვლეს აზიელმა ემიგრანტებმა, თულეს ხალხმა, რომლებიც კუნძულზე ციმბირიდან ბერინგის სრუტის გავლით ჩავიდნენ. მათი შთამომავლები არიან ინუიტები, ვისგანაც დღევანდელი 56,000 გრენლანდიელის უმეტესობა წარმოიშვა.
კუნძულის სახელი ვიკინგ მკვლევარ ერიკ წითელს ეკუთვნის. ისლანდიური საგების მიხედვით, ის დაახლოებით 982 წელს ისლანდიიდან განდევნეს მკვლელობის გამო. მან და მისმა მიმდევრებმა დასავლეთისკენ გაცურეს და არქტიკულ კუნძულს მიაღწიეს. დასახლების წახალისების მიზნით, მან მას გროენლანდი ანუ „მწვანე მიწა“ უწოდა. მიუხედავად იმისა, რომ გრენლანდიის დიდი ნაწილი ყინულითაა დაფარული, იმ პერიოდში სანაპირო ზოლის ნაწილები შედარებით მწვანე იყო.
ნორმანთა დასახლებებმა გრენლანდიაში დაახლოებით 400 წელი იარსებეს, სანამ მთლიანად გაქრებოდნენ. მე-15 საუკუნისთვის ინუიტები კვლავ კუნძულის ერთადერთი მცხოვრებლები გახდნენ. მიუხედავად ამისა, სკანდინავიურ სამყაროში ლეგენდები ნარჩუნდებოდა გრენლანდიის დაკარგული ნორმანთა დასახლებების შესახებ, რომლებიც, როგორც ამბობდნენ, სამხრეთ ფიორდების სიღრმეში ცხოვრობდნენ და დიდ სიმდიდრეს ფლობდნენ. ეს ისტორიები ჰანს ეგედემდე – ნორვეგიელ მღვდლამდე მივიდა, რომელსაც სჯეროდა, რომ ნორმანთა დასახლებულები შესაძლოა გრენლანდიაში ცხოვრობდნენ და სულიერი ხელმძღვანელობა სჭირდებოდათ.
1721 წლის 3 ივლისს, ორთვიანი მოგზაურობის შემდეგ, მისმა გემმა გრენლანდიის სანაპიროსთან წამყვანი ჩაუშვა. ეგედემ გადარჩენილი ნორმანთა თემები ვერ იპოვა. სამაგიეროდ, ის შეხვდა ინუიტთა მოსახლეობას, რომლებიც საკუთარ სულიერ ტრადიციებს მისდევდნენ. მან დაიწყო მათი ქრისტიანობაზე მოქცევის მცდელობები, რაც თავის რელიგიურ მისიად მიიჩნია. ამისათვის მან ინუიტების ენა შეისწავლა და ადგილობრივი წეს-ჩვეულებები გამოიკვლია. იმის გამო, რომ იმ დროს გრენლანდიაში პური უცნობი იყო, მან ქრისტიანული ტექსტები ადგილობრივ რეალობას მოარგო – უფლის ლოცვაში სტრიქონი „მოგვეც ჩვენ დღესა ესე პური ჩვენი არსობისა“ გადააკეთა: „მოგვეც ჩვენ დღესა ესე სელაპი ჩვენი არსობისა“. ჩამოსვლიდან სამი წლის შემდეგ, ეგედემ პირველი ინუიტი ბავშვი მონათლა. მან ეკლესია დააარსა და საფუძველი ჩაუყარა იმას, რაც მოგვიანებით გრენლანდიის დედაქალაქი, ნუუკი გახდა. ეგედეს ქანდაკება იქ 1922 წლიდან დგას. დღეს მისი გავლენა ცხარე დებატების საგანია, ბევრი ინუიტი მას გრენლანდიის კოლონიური წარსულის ადრეულ სიმბოლოდ მიიჩნევს.
როდესაც ჰანს ეგედე გრენლანდიაში 1721 წელს ჩავიდა, მან დანიის დროშა აღმართა, რაც იმ დროის პოლიტიკურ რეალობას ასახავდა: დანია და ნორვეგია ერთი გვირგვინის ქვეშ იყვნენ გაერთიანებულნი 1380 წლიდან, ეს იყო პერსონალური უნია, რომელიც 1814 წლამდე გაგრძელდა. როდესაც ეს უნია დასრულდა, გრენლანდია დანიის მმართველობის ქვეშ დარჩა – გადაწყვეტილება, რომელსაც ნორვეგია არ ეთანხმებოდა. დაძაბულობა 1931 წელს გამწვავდა, როდესაც ნორვეგიამ გრენლანდიის ნაწილები დაიკავა და ტერიტორიას „ეირიკ რაუდეს მიწა“ უწოდა ერიკ წითელის პატივსაცემად. დანიამ ეს ნაბიჯი გააპროტესტა, და დავა ჰააგის საერთაშორისო მართლმსაჯულების მუდმივი სასამართლოს წინაშე წარდგა. 1933 წელს სასამართლომ დაადგინა, რომ მთელ გრენლანდიაზე სუვერენიტეტი დანიას ეკუთვნოდა, რითაც ტერიტორიულ დავას ბოლო მოეღო.
მე-19 საუკუნეში შეერთებული შტატები ექსპანსიონისტურ საგარეო პოლიტიკას ატარებდა. მან ლუიზიანა საფრანგეთისგან 1803 წელს, ფლორიდა ესპანეთისგან 1819 წელს და ალასკა რუსეთისგან 1867 წელს შეიძინა. სახელმწიფო მდივანმა უილიამ ჰ. სევარდმა, ალასკის შესყიდვის არქიტექტორმა, გრენლანდიის შეძენის მიმართაც გამოთქვა ინტერესი, განიხილავდა რა მას სტრატეგიულად მნიშვნელოვნად კანადასთან მიმართებაში. თუმცა, კონგრესი თავს იკავებდა იმ ტერიტორიის მაღალი ხარჯების აღებისგან, რომელიც ყინულითაა დაფარული და მწირი მოსახლეობა ჰყავს. ამის ნაცვლად, 1916 წელს შეერთებულმა შტატებმა დანიის დასავლეთ ინდოეთი – დღევანდელი აშშ-ის ვირჯინიის კუნძულები – 25 მილიონ დოლარად შეიძინა. შეთანხმების ნაწილად, ვაშინგტონმა ფორმალურად აღიარა დანიის სუვერენიტეტი გრენლანდიაზე.
როდესაც ნაცისტურმა გერმანიამ მეორე მსოფლიო ომის დროს დანია დაიპყრო, დანიის პირდაპირი კონტროლი გრენლანდიაზე ფაქტობრივად გაწყდა. 1941 წელს დანიის ელჩმა ვაშინგტონში, ჰენრიკ კაუფმანმა, შეერთებულ შტატებთან შეთანხმება გააფორმა. მისი პირობებით, აშშ გრენლანდიას მიაწვდიდა და დაიცავდა, სანაცვლოდ კი კუნძულზე ამინდის სადგურებისა და სამხედრო ბაზების შექმნის უფლებას მოიპოვებდა. გრენლანდიის ინუიტი მოსახლეობას კონსულტაცია არ გაუვლიათ.
1946 წელს, ომის დასრულებიდან ერთი წლის შემდეგ, შეერთებულმა შტატებმა დანიას 100 მილიონი დოლარი ოქროთი შესთავაზა გრენლანდიის შესაძენად, ცდილობდა რა უზრუნველეყო თავისი სტრატეგიული პოზიცია ცივი ომის დასაწყისში. პრეზიდენტ ჰარი ს. ტრუმენის ადმინისტრაცია კუნძულს გეოპოლიტიკურად სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვნად მიიჩნევდა, მისი ჩრდილოეთ ამერიკაში მდებარეობისა და არქტიკის თავდაცვისთვის მნიშვნელობიდან გამომდინარე. ეს ასახავდა მე-19 საუკუნის მონროს დოქტრინის ლოგიკას, რომელიც ამტკიცებდა აშშ-ის წინააღმდეგობას დასავლეთ ნახევარსფეროში ევროპის ახალი გავლენის მიმართ. გრენლანდიის მინერალური პოტენცი...
წყარო: www.dw.com
გაზიარება