ჩეხეთი: მთავრობა საზოგადოებრივი მაუწყებლის კონტროლსა და დაფინანსების შეცვლას გეგმავს

პრემიერ-მინისტრ ანდრეი ბაბიშის ახალ მემარჯვენე-პოპულისტურ მთავრობას სურს ჩეხეთის საზოგადოებრივი მაუწყებლის საკუთარი კონტროლის ქვეშ მოქცევა. ერთ-ერთი რეფორმა სალიცენზიო მოსაკრებლების გაუქმებაა. ჩეხეთის ტელევიზიასა და ჩეხეთის რადიოს ამჟამად ჩეხეთის რესპუბლიკაში მაყურებელთა და მსმენელთა ყველაზე მეტი რაოდენობა ჰყავს, სალიცენზიო მოსაკრებლები კი წლიურად 450 მილიონ ევროს (532 მილიონ დოლარს) გამოიმუშავებს. სამი ათწლეულის განმავლობაში საზოგადოებრივი მაუწყებელი წარმატებულად და დამოუკიდებლად ფუნქციონირებდა. თუმცა, საარჩევნო კამპანიის დროს, მულტიმილიარდერმა და მემარჯვენე-პოპულისტმა ანდრეი ბაბიშმა განაცხადა, რომ სურდა საზოგადოებრივი მაუწყებლის დასუსტება და მისი პოლიტიკური კონტროლის ქვეშ მოქცევა. საბოლოო ჯამში, მას სურს მისი განადგურება. მან 2025 წლის ოქტომბერში საპარლამენტო არჩევნებში გაიმარჯვა და კოალიციური მთავრობა შექმნა, რომელიც შედგება მისი მემარჯვენე-პოპულისტური მოძრაობა ANO-სგან, პარტია „მძღოლები საკუთარი თავისთვის“-სგან (რომლებიც ორივე ექსტრემისტული „პატრიოტების“ ფრაქციის ნაწილია ჩეხეთის პარლამენტის ქვედა პალატაში, პრაღაში) და ულტრამემარჯვენე პარტია „თავისუფლება და პირდაპირი დემოკრატია“-სგან. ამ მთავრობამ ახლა დაიწყო შეტევა საზოგადოებრივი მაუწყებლის ფინანსურ დამოუკიდებლობაზე. გეგმა მოიცავს სალიცენზიო მოსაკრებლების გაუქმებას, რაც თვეში ოჯახზე დაახლოებით 8 ევროს შეადგენს. მთავრობამ ასევე განცხადებაში დაჰპირდა „შემდგომ საკანონმდებლო ცვლილებებს, რაც გამოიწვევს საზოგადოებრივი მაუწყებლის განსაზღვრების განახლებას, რესურსების უფრო ეფექტურ გამოყენებას და დუბლირებული ხარჯების აღმოფხვრას“. მისი მოდელი, როგორც განაცხადეს, არის სლოვაკეთი, რომელიც ბოლო წლებში პრემიერ-მინისტრ რობერტ ფიცოს მთავრობის სრულ კონტროლქვეშ მოექცა. სლოვაკეთის კულტურის მინისტრი მარტინა სიმკოვიჩოვა, რომელიც ამ რეფორმების უკან დგას თავის ქვეყანაში, ცოტა ხნის წინ პრაღაში ჩავიდა, რათა დახმარებოდა თავის კოლეგას, ოტო კლემპირს „მძღოლების“ პარტიიდან, ჩეხეთის ტელევიზიისა და რადიოს მსგავსი რეფორმების განხორციელებაში. სლოვაკეთში, ქვეყნის საზოგადოებრივი მაუწყებლის (RTVS) დამოუკიდებლობის გაუქმებამ ბოლო წლების ერთ-ერთი უმსხვილესი დემონსტრაცია გამოიწვია — მაგრამ მთავრობამ თავისი გეგმები მაინც გაატარა. 2025 წლის დეკემბერში PMT/Kantar Media-ის მიერ ჩატარებული გამოკითხვის თანახმად, სლოვაკეთში მაყურებელთა მხოლოდ 11.9% უყურებს „სამთავრობო ტელევიზიას“, კერძო არხი „მარკიზა“ აუდიტორიის 32.5%-ს ფლობს, ხოლო მისი კონკურენტი JOJ – 21.3%-ს. „დაფინანსების ამჟამინდელი მოდელი, სხვა სამართლებრივ გარანტიებთან ერთად, უზრუნველყოფს სარედაქციო და ინსტიტუციური გადაწყვეტილების მიღების მაქსიმალურ დაცვას პოლიტიკური ან ეკონომიკური გავლენისგან,“ – წერდნენ ჩეხეთის ტელევიზიის გენერალური დირექტორი, ჰინეკ ხუდარეკი და ჩეხეთის რადიოს გენერალური დირექტორი, რენე ზავორალი, ერთობლივ წერილში, რომელიც მთავრობის გეგმებს აპროტესტებდა. „დაფინანსების ამჟამინდელმა სისტემამ თავი დაამტკიცა უკანასკნელი 33 წლის განმავლობაში და ასევე სრულად შეესაბამება ევროპის მედიის თავისუფლების აქტს (EMFA), რომელიც ხაზს უსვამს ინსტიტუციურ დამოუკიდებლობას, ფინანსურ სტაბილურობას და საჯარო სამსახურის მედიის დაცვას პოლიტიკური ზეწოლისგან,“ – დასძინეს მათ და აღნიშნეს, რომ ჩეხეთის რესპუბლიკამ წლების წინ აიღო ვალდებულება ევროკავშირის კანონმდებლობის დაცვაზე. ხუდარეკმა და ზავორალმა ჩეხეთის კულტურის მინისტრს სთხოვეს, შეექმნა ექსპერტთა ჯგუფი საზოგადოებრივი მაუწყებლის დაფინანსების შესასწავლად, მაგრამ კლემპირმა უარი განაცხადა. „ვფიქრობ, სამართლიანია, რომ შევხვდეთ მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ამ მედიასაშუალებების დაფინანსების ახალი მოდელები იქნება წარმოდგენილი,“ – თქვა მან და დასძინა, რომ ახალი გადაწყვეტილებები „შეესაბამებოდა EMFA-ს რეგულაციებს.“ პრემიერ-მინისტრ ბაბიშის წინამორბედის, პეტრ ფიალას უფლებამოსილების დროს, ცენტრისტულმა-მემარჯვენე მთავრობამ სცადა ჩეხეთის საზოგადოებრივი მაუწყებლის დამოუკიდებლობის გაძლიერება. მან დააწესა წესი, რომ მედია საბჭოების წევრთა ერთი მესამედი, რომლებიც ნიშნავენ ტელეარხებისა და რადიოსადგურების გენერალურ დირექტორებს, სენატის მიერ უნდა შეირჩეს. გენერალური დირექტორების გათავისუფლება ახლა მხოლოდ მედია საბჭოების ორი მესამედის უმრავლესობით შეიძლება. გარდა ამისა, წინა მთავრობის პირობებში სალიცენზიო მოსაკრებლები 10 წლის განმავლობაში პირველად გაიზარდა და ავტომატურად ინფლაციას მოერგო. შემდგომი რეფორმები ფიალას საკუთარმა სამოქალაქო დემოკრატიულმა პარტიამ (ODS) დაბლოკა. „ჩვენ მივაღწიეთ მაქსიმუმს, რაც შესაძლებელი იყო ამჟამინდელ პოლიტიკურ სიტუაციაში,“ – განუცხადა DW-ს ოპოზიციური პარტია „მერები და დამოუკიდებლები“ (STAN) სენატორმა დავით სმოლიაკმა. „ბაბიშის მთავრობის მიერ დაგეგმილი ცვლილებებისთვის არ არსებობს არც ერთი ობიექტური მიზეზი,“ – დასძინა მან და განმარტა, რომ მთავრობას სურდა ამჟამინდელი ფუნქციონირებადი სისტემის გაუქმება, მაგრამ არ უთქვამს, რითი სურდა მისი ჩანაცვლება. „მთავრობას აშკარად სურს საზოგადოებრივი მაუწყებლის დასუსტება და მარგინალიზაცია,“ – განაცხადა ბარა პროხაზკოვამ, ჩეხეთის რადიო და ტელემაუწყებლობის საბჭოს წევრმა. „დასუსტებული მედიის პოლიტიკურად კონტროლი ადვილია,“ – განუცხადა მან DW-ს. თუმცა, მოქმედ მმართველ პარტიებს პარლამენტის ქვედა პალატაში 200 ხმიდან 108 ხმის უმრავლესობა აქვთ, რაც მათ საშუალებას აძლევს, გააუქმონ ზედა პალატისა და პროევროპელი პრეზიდენტ პეტრ პაველის შესაძლო ვეტო. რეფორმების კრიტიკოსები ამბობენ, რომ ერთადერთი გზა...