ბანანის რესპუბლიკა: ტერმინის ევოლუცია და მისი რეალური ისტორია

პლანტაციებიდან პოლიტიკურ რიტორიკამდე, ტერმინის ევოლუცია აჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება ძალადობრივი წარსული მეტაფორად იქცეს, ზოგჯერ კი მისი ნამდვილი ისტორია დაჩრდილოს. დიქტატორი ამრეკლავი სათვალით, მედლებით სავსე გულ-მკერდით; არეული პარლამენტი; დაუსჯელობით გაჩუმებული ხალხი. ეს ის სურათებია, რომლებიც შეიძლება წარმოვიდგინოთ, როდესაც ფრაზას „ბანანის რესპუბლიკა“ გვესმის. ტერმინი აშშ-ის მწერალმა ო. ჰენრიმ (ნამდვილი სახელი: უილიამ სიდნი პორტერი) შემოიღო, რომელიც 1896 წელს ჰონდურასში გაიქცა ტეხასის ბანკის მიერ წაყენებული გაფლანგვის ბრალდებებისგან თავის დასაღწევად. სანაპირო ქალაქ ტრუხილიოში მან შეამჩნია, თუ როგორ დომინირებდა აშშ-ის საკუთრებაში არსებული „United Fruit Company“ ქალაქის რკინიგზასა და ნავსადგურებზე და მნიშვნელოვან პოლიტიკურ გავლენას ფლობდა. ამან შთააგონა მისი რომანი „კომბოსტოები და მეფეები“ (1904), რომელშიც ის წერდა გამოგონილი ანჩურიის რესპუბლიკის შესახებ — „პატარა, საზღვაო ბანანის რესპუბლიკა“, რომლის მთავრობაც ძლიერი უცხოური კორპორაციის ინტერესებს ექვემდებარებოდა. „მას შემდეგ, აშშ-ის მეცნიერები, ჟურნალისტები, პოლიტიკოსები და მწერლები მას თავისუფლად იყენებენ, როგორც კორუმპირებული, ჩავარდნილი სახელმწიფოს სინონიმს,“ — თქვა კარლოს დადამ, სალვადორული ციფრული საინფორმაციო გამოცემა El Faro-ს თანადამფუძნებელმა და დირექტორმა. დადა, რომელსაც გაშუქებული აქვს გამომძიებლური ისტორიები ცენტრალურ ამერიკაში ძალაუფლების, კორუფციისა და კრიმინალის შესახებ, განმარტავს, რომ თავდაპირველი „ბანანის რესპუბლიკები“ იყო ოთხი ცენტრალური ამერიკის ქვეყანა — ჰონდურასი, გვატემალა, ნიკარაგუა და კოსტა-რიკა — სადაც აშშ-ის ბანანის კომპანიები, United Fruit Company (UFC) და Standard Fruit (ამჟამად ცნობილია როგორც Chiquita და Dole), აკონტროლებდნენ მიწის დიდ ნაწილს და პოლიტიკურ ცხოვრებას. ვაშინგტონის მხარდაჭერით, ეს ფირმები ეხმარებოდნენ ლოიალური მთავრობების დამყარებას და აწესებდნენ ზეწოლას ან აშორებდნენ ლიდერებს, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ მათ პირობებს. „ბანანის რესპუბლიკები, ალბათ, ყველაზე ახლოს არის იმასთან, რაც შეერთებული შტატები ოდესმე კოლონიზატორ ძალასთან იყო, კოლონიზატორების მოთხოვნებისა და პასუხისმგებლობების გარეშე, რაც მათ სხვაგან კოლონიზებულებზე ჰქონდათ,“ — დაწერა დადამ DW-ისთვის გაგზავნილ ესეში ამ თემაზე. სამარცხვინო მაგალითი მოხდა გვატემალაში მას შემდეგ, რაც მისმა დემოკრატიულად არჩეულმა პრეზიდენტმა, იაკობო არბენცმა, სცადა გამოუყენებელი პლანტაციური მიწის გადანაწილება. ამ ნაბიჯმა საფრთხე შეუქმნა UFC-ის აქტივებს, რომელიც ერთ დროს გვატემალის სახნავ-სათესი მიწის დიდ ნაწილს აკონტროლებდა. 1954 წლის ივნისში, არბენცი დაამხეს CIA-ს მიერ დაფინანსებული გადატრიალების შედეგად, რათა დაეცვათ ხილის კომპანიის მოგება, ხოლო არბენცი შეცვალა სასტიკმა აშშ-ის მხარდაჭერილმა რეჟიმმა, რომელმაც ფართომასშტაბიანი ადამიანის უფლებების დარღვევები ჩაიდინა. მექსიკელმა მურალისტმა დიეგო რივერამ (ფრიდა კალოს მეუღლე) ეს მოვლენა ასახა ნაშრომში „დიდებული გამარჯვება“, სადაც United Fruit Company, CIA და აშშ-ის ოფიციალური პირები არბენცის დაცემის მთავარ აქტორებად წარმოაჩინა. ბანანის რესპუბლიკის სისტემამ ადამიანური მსხვერპლიც გამოიწვია. შრომითი დავები ბანანის პლანტაციებზე ხშირად ძალადობით სრულდებოდა. ერთი ცნობილი ეპიზოდია 1928 წლის ბანანის ხოცვა-ჟლეტა კოლუმბიაში, სადაც არმიამ ცეცხლი გაუხსნა UFC-ის გაფიცულ მუშებს, რომლებიც უკეთეს ხელფასებსა და სამუშაო პირობებს ითხოვდნენ; მსხვერპლთა შორის იყვნენ ქალები და ბავშვები. ლიტერატურის ნობელის პრემიის ლაურეატმა გაბრიელ გარსია მარკესმა მოგვიანებით მისი ვერსია ჩართო თავის 1967 წლის რომანში „მარტოობის ასი წელი“. ამერიკელი ისტორიკოსი და ავტორი ავივა ჩომსკი ამტკიცებს, რომ კოლონიური ძალადობა ისევე არის აწმყოს ნაწილი, როგორც წარსულის, და პარალელებს ავლებს ღაზას, ვენესუელასა თუ მინეაპოლისის ბოლოდროინდელ მოვლენებთან. „და მსხვერპლთა დადანაშაულება იმაში, რომ ისინი ძალადობრივები, საშიშები, ეროვნული უსაფრთხოების საფრთხეები, ტერორისტები არიან, რომლებსაც სამხედრო რეპრესიების ძლიერი ხელი სჭირდებათ გასაკონტროლებლად — ამას ჩვენ ყოველდღიურად ვკითხულობთ ახალ ამბებში,“ — განუცხადა მან DW-ს. ტერმინი „ბანანის რესპუბლიკა“ ასევე ხშირად გამოიყენებოდა აშშ-ის პოლიტიკურ კომენტარებში 2021 წლის 6 იანვრის კაპიტოლიუმის შტურმის შემდეგ. ჩომსკი ამტკიცებს, რომ ეს ინტერპრეტაცია „შედეგებს უყურებს და არა მიზეზებს.“ მან აშშ აღწერა, როგორც „თავისთავად“ ბანანის რესპუბლიკა, რადგან მოპოვებითი ბანანის კომპანიის მოდელი „აშშ-ის ისტორიის ისეთივე ფუნდამენტური წყაროა, როგორც ჰონდურასის ისტორიის.“ შეერთებული შტატების მასიური გადაჭარბებული მოხმარება არის „ჩვენი კოლონიზაციის შედეგი ყველაფერში, მიწიდან ატმოსფერულ საერთო სივრცემდე. რაც იმას ნიშნავს — ბანანმა, ანუ კოლონიურმა ექსტრაქტივიზმმა, აშშ გახადა ის, რაც დღეს არის.“ ჩომსკი ასევე მიუთითებს აშშ-ის ხანგრძლივ ისტორიაზე, რომლის დროსაც ის მხარს უჭერდა გადატრიალებებს ლათინურ ამერიკაში და მსოფლიოს სხვა ნაწილებში. ამას ის აჩვენებს ხუმრობით, რომელიც 6 იანვრის არეულობის შემდეგ ლათინურ ამერიკაში გავრცელდა: „რატომ არასოდეს ხდება გადატრიალება აშშ-ში? იმიტომ, რომ იქ აშშ-ის საელჩო არ არის.“ ამერიკელი მეცნიერი და ლინგვისტი ენ კურზანი აღნიშნავს, რომ „ბანანის რესპუბლიკამ“ განიცადა სემანტიკური ცვლა, რაც ცოცხალი ენებისთვისაა დამახასიათებელი. მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველად ის ზემოთ აღნიშნულ ისტორიას გულისხმობდა, „დროთა განმავლობაში, ტერმინი დაუკავშირდა ამ ერების სხვა მახასიათებლებს — რომლებიც, უნდა გვახსოვდეს, ხშირად ექსპლუატირებული იყო ამ უცხოური კორპორაციების მიერ — მათ შორის არასტაბილურობა, სამხედრო მმართველობა და/ან დიქტატორი, და ზოგჯერ კორუფცია,“ — განუცხადა მან DW-ს. დღეს ის ასევე გამოიყენება ისეთ ქვეყნებზე, რომლებსაც არ აქვთ მსგავსი კორპორაციული ან სასაქონლო ექსპორტის ისტორია. კურზანი ამატებს, რომ ამ გაფართოებულმა გამოყენებამ ტერმინის ირგვლივ გაურკვევლობა შექმნა. „ეს, როგორც წესი, დამამცირებელი ტერმინია — რაც ნაკლებად გაურკვეველია. მაგრამ ის“,